در این نشست علمی، آیتالله محمدهادی یوسفی غروی، استاد محقق و مورخ معاصر و نویسنده موسوعة التاریخ الاسلامی با عنوان روششناسی تالیف و تحقیق کتاب موسوعة التاریخ الاسلامی، و همچنین دکتر صفری فروشانی عضو هیئتعلمی دانشگاه بینالمللی المصطفی(ص) با عنوان مطالعات فرامتنی در تحلیل تاریخ و سیره اهلبیت(ع) به ارائه بحث پرداختند.
دکتر داود صفا عضو هیئتعلمی جامعة المصطفی و مسئول دفتر امور مطالعات، تحقیقات و پژوهش مجمع جهانی اهلبیت(ع) در ابتدای این نشست با تبریک چهلوهفتمین سالگرد پیروزی انقلاب اسلامی و هزار و پانصدمین سالگرد ولادت پیامبر اکرم(ص)، به تشریح رسالتهای مجمع در حوزه پژوهش پرداخت. وی خاطرنشان کرد که معاونت علمی و فرهنگی مجمع جهانی اهلبیت(ع) کلانپروژههایی همچون «سبک زندگی» و «وضعیتشناسی شیعیان جهان» را با رویکردی مسئلهمحور دنبال میکند. صفا با اشاره به چالشهای مدرنیته و امپریالیسم که به دنبال همسانسازی انسانها و ایجاد بیهویتی هستند، ضرورت بازگشت به الگوهای دینی و سیره اهلبیت(ع) را یادآور شدو افزود که ارائه الگوهای متناسب با تجربه زیسته انسان معاصر، از اهداف اصلی برگزاری این جلسات علمی است.
تمایز میان بعثت به نبوت و بعثت به رسالت
در ادامه نشست علمی، آیتالله محمدهادی یوسفی غروی به تبیین یکی از مباحث کلیدی کتاب خود پیرامون زمان مبعث پرداخت. وی با استناد به بیتی از دیوان فارسی آیتالله شیخ محمدحسین اصفهانی (محقق اصفهانی) مبنی بر نهادن تاج رسالت بر سر پیامبر(ص)، به تحلیل روایات مرتبط با ۲۷ رجب پرداخت. این مورخ معاصر بیان کرد که بر اساس اخبار متعدد از ائمه اطهار(ع)، تاریخ ۲۷ رجب مربوط به «بعثت به نبوت» است، در حالی که «بعثت به رسالت» با نزول قرآن کریم در شب قدر ماه مبارک رمضان تقارن دارد. نویسنده موسوعة التاریخ الاسلامی تأکید کرد که در هیچیک از روایات مربوط به ۲۷ رجب، تصریحی بر نزول قرآن در این روز وجود ندارد و رسالت پیامبر(ص) که همان ابلاغ و تبیین قرآن است، در ماه رمضان آغاز شده است. وی این تفکیک معنایی را راهکاری برای حل تعارضهای ظاهری میان روایات و آیات قرآن دانست.
روششناسی تألیف «موسوعة التاریخ الاسلامی»
آیتالله یوسفی غروی در پاسخ به پرسشی درباره چگونگی رسیدن به پختگی در تحلیلهای تاریخی، روش خود را مبتنی بر تتبع در منابع فریقین و بازنگری در میراث مکتوب شیعه توصیف کرد. وی اظهار داشت که در تدوین این دوره تاریخی، علاوه بر منابع عامه، روایات ائمه اطهار(ع) بهعنوان مصدر نخستین، مورد توجه قرار گرفته و اخبار مختلف با یکدیگر مقایسه شدهاند. این استاد برجسته تاریخ اسلام بر لزوم در نظر گرفتن دیدگاه کلامی تشیع، بهویژه اصل «عصمت» و لیاقت دریافت وحی، در سنجش اخبار تاریخی تأکید کرد. یوسفی غروی تصریح کرد که برخی از مورخان در برگزیدن و تنظیم اخبار دچار تسامح شدهاند، اما وی تلاش کرده است تا جایگاه الهی پیامبر(ص) و اوصیای ایشان را در تمام مراحل تحقیق و نگارش لحاظ کند.
تأکید بر ضرورت مطالعات فرامتنی و بازنگری روشی در تحلیل تاریخ و سیره
همچنین در ادامه، این نشست علمی دکتر نعمتالله صفری فروشانی با تجلیل از آثار آیتالله یوسفی غروی، به تبیین تفاوتهای روشی در تحلیل تاریخ اسلام پرداخت. وی با تأکید بر ضرورت بهرهگیری از مطالعات فرامتنی، تمایز میان «روش» و «روششناسی» را تشریح کرد و نقش رویکردهای مختلف در فهم سیره معصومان(ع) را برشمرد. صفری فروشانی چالشهای الگوگیری از سیره در جهان معاصر، اهمیت علوم میانرشتهای و نیاز فقه به تاریخ را از محورهای اساسی پژوهش دانست. او همچنین با نقد وضعیت آموزشی حوزههای علمیه، بر ضرورت تولید محتوای علمی مبتنی بر قواعد روشمند تأکید کرد. نعمتالله صفری فروشانی، عضو هیئتعلمی دانشگاه بینالمللی المصطفی، به عنوان ارائهدهنده بحث، ضمن تجلیل از آیتالله یوسفی غروی و اثر فاخر وی با عنوان «موسوعة التاریخ الاسلامی»، به تشریح تفاوتهای روشی این اثر با کتاب «الصحیح» مرحوم سید جعفر مرتضی پرداخت. وی با ورود به موضوع اصلی نشست، بر ضرورت استفاده از ادبیات سنتی در کنار مفاهیم نوین تأکید کرد. صفری فروشانی اظهار داشت که دانشپژوه تاریخ با متونی نظیر تاریخ طبری، یعقوبی و کتب رجالی مواجه است که وقایع را گزارش میکنند. وی تصریح کرد که متن به تنهایی علم محسوب نمیشود، بلکه تنها «داده» یا «فیش» است. این پژوهشگر تاریخ اسلام افزود که اگر کسی صرفاً این متون را مطالعه کند، کار فکری عمیقی انجام نداده است؛ زیرا این متون گاه متعارض و متناقض هستند. وی واژه «فرامتن» را ترجمه اصطلاح انگلیسی «هایپر تکست» (Hypertext) دانست و توضیح داد که در این بحث، «فرا» حالتی استعلایی و حاکمانه بر متن دارد. صفری فروشانی مطالعات فرامتنی را فعالیتی دانست که به نحو استعلایی پیرامون متن میچرخد، اما از جنس خود متن نیست و به ارتقای فهم و فرآوردهسازی از مواد خام تاریخی کمک میکند.
تمایز میان روش و روششناسی در تحلیل سیره
صفری فروشانی با تبیین لایههای مختلف مطالعات فرامتنی، میان «روش» و «روششناسی» تفکیک قائل شد. وی با ذکر مثالی عنوان کرد که مشاهده رفتار دیگران به مثابه «روش» و تماشای نحوه عمل آنها از موضعی برتر، «روششناسی» است. وی در ادامه به اهمیت «رویکردشناسی» پرداخت و گفت که تحلیلگر باید بداند با چه عینکی به وقایع مینگرد. این استاد حوزه و دانشگاه به رویکردهای مختلف از جمله رویکرد تاریخی محض (مانند مستشرقان)، رویکرد کلامی محض و رویکردهای ترکیبی اشاره و تأکید کرد که در هنگام تعارض میان متن تاریخی و روایی، رویکرد انتخابی محقق تعیینکننده است. صفری فروشانی همچنین بر ضرورت «قاعدهسازی» در تاریخ تأکید کرد و یادآور شد که برای تحلیل سیره معصومان(ع)، باید عناصری چون حکومت یا عدم حکومت و مقتضیات زمانه را لحاظ کرد. وی به تفاوت سیره معیشتی امام علی(ع) در دوران خلافت با سیره سایر ائمه نظیر امام صادق(ع) اشاره کرد و گفت که قاعده «بهترین لباس، لباس اهل زمانه است»، نمونهای از همین قواعد فرامتنی است.
چالشهای الگوسازی از سیره در دنیای مدرن
بخش دیگری از سخنان صفری فروشانی به موضوع سبک زندگی و چگونگی الگوگیری از معصومان(ع) اختصاص داشت. وی پرسید که چگونه میتوان تفاوتهای زمانی هزار و چند صد ساله را درنوردید و به همانندسازی پرداخت؟ و پاسخ به این پرسش را در گرو شناخت عناصر لایتغیر اخلاقی و تفکیک آنها از امور وابسته به زمان دانست. این استاد دانشگاه به نقش علوم میانرشتهای نظیر اقتصاد، مدیریت، فقه و کلام در تحلیل تاریخ اشاره کرد و تنظیم مناسبات میان این رشتهها را از مصادیق مطالعات فرامتنی برشمرد.
پاسخ به پرسشهای اساسی و نقد جریانهای فکری
در بخش پرسش و پاسخ یکی از پژوهشگران درباره تأثیر فلسفه در مطالعات فرامتنی پرسید. صفری فروشانی در پاسخ بر نقش مبانی عقلانی و فلسفی در تحلیل تاریخ تأکید کرد و شهید مطهری را نمونه بارز اندیشمندی دانست که با نگاهی فیلسوفانه به سیره اهلبیت(ع) نگریسته است. وی آثاری چون «حماسه حسینی» و «خدمات متقابل اسلام و ایران» را ثمره این نگاه دانست. در ادامه، به موضوع صادقانه بودن مطالعات میانرشتهای در ایران و خطر تبدیل شدن آن به حرفه و شغل اشاره شد که صفری فروشانی در واکنش، به وجود جریانها و مکاتب مختلف تاریخی نظیر مکتب «آنال» و پوزیتیویسم اشاره کرد و گفت که شناخت این جریانها برای رسیدن به سطح نظریهپردازی ضروری است.
انتقاد از وضعیت آموزشی حوزههای علمیه
صفری فروشانی در بخشی از سخنان خود به نقد صریح وضعیت موجود در حوزههای علمیه پرداخت. وی اظهار داشت که در برنامههای درسی حوزه، جای خالی روششناسی فقه، اصول و تاریخ به شدت احساس میشود. این پژوهشگر با اشاره به تورم نیرو در برخی مباحث تکراری اصولی، تصریح کرد که مرزهای علوم اسلامی در حوزه سیره اهلبیت(ع) خالی از پژوهشهای روشمند باقی مانده است. وی هشدار داد که اگر بر اساس قواعد علمی تولید محتوا نکنیم، به مصرفکننده اصطلاحات و دستگاههای فکری مستشرقان تبدیل خواهیم شد. صفری فروشانی تأکید کرد که مخاطب امروز به ویژه دانشجویان، عقلانی فکر میکنند و با نهی از سؤال نمیتوان آنها را قانع کرد. وی با اشاره به آیه «نفر»، بر ضرورت تخصصگرایی تأکید نمود و از شخصیتهایی چون مرحوم شریف قرشی یاد کرد که با رها کردن مسیر مرجعیت، عمر خود را وقف تدوین تاریخ اهلبیت(ع) کردند.
لزوم تعامل فقه و تاریخ؛ خطاهای فاحش تاریخی در استنباط
این استاد دانشگاه نیاز فقه به تاریخ را بیش از نیاز آن به برخی مباحث اصولی دانست و برای نمونه به ادعای برخی مبنی بر تقیه امام صادق(ع) در برابر امام شافعی اشاره کرد و گفت که با توجه به وفات امام صادق(ع) دو سال پیش از ولادت شافعی، چنین ادعایی از نظر تاریخی ممتنع است. وی از فضلا خواست که نشاط جوانی خود را صرف کارهای تکراری نکنند و به سمت حوزههای بر زمین مانده حرکت کنند.
شبکه بینالمللی معارف اهلبیت(ع)؛ زیستبومی دیجیتال برای همافزایی نشر جهانی معارف اهلبیت(ع)
وبسایت
